Phương Pháp Dạy Học Tích Cực: 4 Cách Giúp 100% Học Sinh Tham Gia Bài Học

Việc tìm kiếm một phương pháp dạy học tích cực và những kỹ thuật dạy học tích cực thực chiến không chỉ nhằm làm cho không khí lớp học thêm náo nhiệt, mà quan trọng hơn là đảm bảo 100% học sinh đều phải tư duy và có cơ hội bày tỏ ý kiến. 

Một hoạt cảnh rất quen thuộc diễn ra mỗi ngày tại các trường học Việt Nam: Thầy cô vừa dứt lời hỏi: “Ai có thể trả lời câu hỏi này?”, lập tức một vài cánh tay quen thuộc ở bàn đầu giơ lên. Trong khi đó, hơn 30 học sinh còn lại ngồi im lặng: một số em đang phân vân suy nghĩ, một số em cố đoán mò, và phần lớn các em hoàn toàn không bận tâm đến câu hỏi. Thầy cô gọi bạn giơ tay, em trả lời đúng, và tiết học nhanh chóng tiếp tục vì giáo viên tin rằng cả lớp đã hiểu bài.Tuy nhiên, thực tế là chỉ có số ít học sinh xuất sắc đang thực sự học, còn lại phần đông lớp học chỉ tồn tại ở trạng thái “ngồi nghe thụ động”.

Theo hai chuyên gia giáo dục Pérsida Himmele và William Himmele (tác giả cuốn sách Total Participation Techniques được chia sẻ trên trang Edutopia), việc chỉ một vài học sinh tương tác không phải vì các em khác lười học, mà do cách thức đặt câu hỏi của chúng ta chưa tạo ra cơ hội cho tất cả. Cùng Class for me khám phá khung tư duy “Gợn sóng” và 4 kỹ thuật giúp kích hoạt toàn bộ lớp học ngay dưới đây!

1. Đặt câu hỏi theo mô hình “Gợn sóng” để ai cũng phải động não

Sai lầm lớn nhất của phương pháp hỏi – đáp truyền thống là giáo viên gọi ngay một học sinh phát biểu khi vừa nêu câu hỏi. Lúc này, các học sinh còn lại sẽ lập tức ngừng suy nghĩ vì biết đã có người khác gánh vác nhiệm vụ.

Để buộc tất cả học sinh phải động não trước khi nghe câu trả lời mẫu, thầy cô hãy áp dụng quy trình 3 vòng tròn đồng tâm mô phỏng hiệu ứng giọt nước rơi tạo gợn sóng:

• Vòng tròn trung tâm (Cá nhân tự làm việc): Đây là bước quan trọng nhất và tuyệt đối không bao giờ được bỏ qua; mỗi học sinh đều phải tự mình suy nghĩ, viết câu trả lời hoặc vẽ tóm tắt ra giấy nháp trong 1–2 phút.

• Vòng tròn giữa (Chia sẻ theo cặp đôi hoặc nhóm nhỏ): Học sinh quay sang trao đổi câu trả lời với bạn cùng bàn để đối chiếu ý kiến, giúp các em nhút nhát cảm thấy an toàn và tự tin hơn.

• Vòng tròn ngoài cùng (Cả lớp tổng kết): Lúc này, giáo viên mới gọi ngẫu nhiên một vài học sinh chia sẻ trước lớp; việc gọi tên cá nhân phải là bước cuối cùng của tiến trình chứ không phải bước khởi đầu.

2. Viết nhanh ra giấy: Kỹ thuật dạy học tích cực giúp học sinh tự tin mở lời

Nhiều học sinh sợ giơ tay phát biểu vì các em chưa kịp sắp xếp từ ngữ trong đầu. Phương pháp viết nhanh đóng vai trò như một bước đệm giúp các em định hình suy nghĩ trước khi nói.

Để rèn luyện thói quen tự suy ngẫm độc lập và tạo thói quen ghi chép chủ động cho học trò, giáo viên có thể triển khai bài tập viết ngắn theo 3 bước mạch lạc:

• Viết câu trả lời cá nhân trong 2 phút: Giáo viên nêu một câu hỏi cốt lõi của bài học và yêu cầu từng học sinh viết nhanh câu trả lời vào vở nháp hoặc mẩu giấy ghi chú.

• Trao đổi nhanh với bạn bên cạnh: Hai học sinh ngồi cạnh nhau đọc câu trả lời của nhau, nhận xét và bổ sung ý tưởng còn thiếu cho đồng đội.

• Tổng hợp và chọn ý kiến tiêu biểu: Giáo viên mời một vài cánh tay chia sẻ; lúc này, vì 100% học sinh đều đã có sản phẩm viết ra giấy, các em sẽ hào hứng giơ tay hơn rất nhiều.

Xem thêm: Đổi Mới Phương Pháp Dạy Học Tích Cực: Mô Hình “Giờ Học Sáng Tạo” Giúp Học Sinh Tự Chủ

3. Áp dụng phương pháp dạy học tích cực qua mô hình bánh xe liên hệ thực tế

Nhằm giúp học sinh chuyển hóa kiến thức sách vở thành hiểu biết thực tế và rèn luyện tư duy phân tích đa chiều, mô hình bánh xe 6 nan hoa được vận dụng rất hiệu quả:

• Điền 4 nan hoa cá nhân: Từng học sinh tự vẽ một hình tròn có 6 nan hoa; ở 4 nan hoa đầu tiên, các em ghi lại 4 điều cốt lõi mình vừa học được, đồng thời ghi lý do vì sao kiến thức đó lại quan trọng vào vành bánh xe bên ngoài.

• Học hỏi ý tưởng từ nhóm để hoàn thiện 2 nan hoa còn lại: Học sinh thảo luận theo nhóm 4 bạn, chia sẻ bánh xe của mình và mượn ý tưởng độc đáo của bạn để điền nốt vào 2 nan hoa còn trống.

• Báo cáo và kết nối toàn lớp: Thầy cô gọi đại diện các nhóm chia sẻ những phát hiện thực tế thú vị nhất, giúp cả phòng học cùng mở rộng góc nhìn.

4. Thang đo mức độ đồng thuận: Kích thích học sinh tự do bày tỏ quan điểm

Không phải câu hỏi nào trong giờ học cũng chỉ có một đáp án đúng/sai duy nhất; những câu hỏi khơi gợi quan điểm cá nhân thường tạo ra sự tranh luận rất sôi nổi.

Để kích thích tư duy phản biện và giúp học sinh học cách bảo vệ lập trường của mình bằng lý lẽ khoa học, thầy cô hãy đưa ra các nhận định gợi mở:

• Lựa chọn mức độ đồng thuận cá nhân: Giáo viên đưa ra một nhận định liên quan đến bài học (ví dụ: “Bảo vệ môi trường Trái Đất cấp bách hơn việc thám hiểm sao Hỏa”). Học sinh tự đánh dấu mức độ từ 1 (Hoàn toàn phản đối) đến 5 (Hoàn toàn đồng ý) kèm lời giải thích ngắn gọn.

• Thảo luận theo nhóm có cùng quan điểm: Những học sinh có cùng mức đánh giá (ví dụ: cùng chọn mức 5) sẽ gom thành một nhóm để củng cố các luận cứ mạnh mẽ nhất cho quan điểm của mình.

• Đối thoại phản biện trước cả lớp: Đại diện từng nhóm lần lượt trình bày lý lẽ; các bạn nhóm khác ghi chép tóm tắt luận điểm của đối phương để cùng nhìn nhận vấn đề dưới góc nhìn khách quan.

5. Chuyền giấy tranh biện tiếp sức: Rèn luyện góc nhìn đa chiều cho học sinh

Rất nhiều học sinh gặp khó khăn khi phải nhìn nhận một vấn đề từ góc độ của người khác, dẫn đến tư duy một chiều và bảo thủ.

Nhằm rèn luyện khả năng thấu cảm và năng lực tranh biện logic đa chiều, hoạt động chuyền giấy tiếp sức là giải pháp tuyệt vời cho các giờ học Ngữ văn, Lịch sử hay Giáo dục công dân:

• Tự xác lập luận điểm cá nhân: Mỗi học sinh nhận một tờ giấy có sẵn câu hỏi Có/Không (ví dụ: “Nhà trường có nên cấm hoàn toàn đồ uống có ga?”), tự ghi ý kiến đồng tình hay phản đối kèm lý do vào ô số 1.

• Chuyền giấy theo chiều kim đồng hồ: Trong nhóm 4 bạn, từng học sinh chuyền tờ giấy của mình cho bạn bên phải. Bạn nhận được giấy sẽ đọc ý kiến của người trước và viết tiếp luận điểm phản bác hoặc bổ sung vào ô số 2; quy trình lặp lại cho đến khi giấy quay về chủ nhân ban đầu.

• Phản tư toàn lớp: Giáo viên đặt câu hỏi tổng kết: “Sau khi đọc ý kiến của các bạn khác trên tờ giấy của mình, con có thay đổi góc nhìn ban đầu không? Luận điểm nào của bạn khiến con thấy thuyết phục nhất?”.

Lời kết

Thay đổi một thói quen dạy học đã tồn tại hàng chục năm là điều không hề dễ dàng. Nhưng mỗi khi chuẩn bị bước lên bục giảng, thầy cô hãy tự đặt cho mình một câu hỏi cốt lõi: “Ai là người thực sự được tư duy trong tiết học hôm nay?”.

Khi chúng ta chuyển đổi từ việc chỉ lắng nghe một vài cánh tay quen thuộc sang việc tạo cơ hội cho toàn bộ học sinh cất tiếng nói, lớp học sẽ thực sự trở thành một không gian bình đẳng, nơi năng lực của từng đứa trẻ đều được nhìn nhận và tôn trọng.

Tại Class for me, chúng tôi luôn tiên phong lan tỏa các phương pháp giảng dạy hiện đại, lấy người học làm trung tâm, giúp học sinh khơi dậy niềm đam mê học tập và phát triển toàn diện kỹ năng tư duy. Hãy tiếp tục theo dõi Class for me để đón đọc thêm nhiều phương pháp giáo dục tiên tiến và giải pháp sư phạm thực chiến nhất!